¨ Centsprenten, Chinese schimmen
Gedurende de achttiende en negentiende eeuw waren kinderprenten, ook wel volks- of centsprenten genaamd, in zwang. Het waren beeldverhalen. De onderwerpen waren zeer gevarieerd: sprookjes, planten- en dierenrijk, karikatuurprenten, enz. In 1850 bracht de firma Erve Wijsmuller, 'Magazijn van Papieren enz.', negen schimmenplaten uit. De originelen komen van de beroemde 'Fabrique d'estampes de Dembour et Gangel' te Metz. Jaren later werden ze in iets gewijzigde vorm uitgegeven door de Imagerie d'Epinal.

¨ Séraphin
De spelen die erop voorkomen, stammen uit het repertoire van Séraphin. Dominique Séraphin François, die zijn tweede naam als artiestennaam gebruikte, opende in 1784 te Parijs een eigen theater waar hij ombres chinoises vertoonde. Op elke prent zijn de benodigde schimmen voor een spel, met het bijbehorende decor, afgebeeld. De kinderen konden de plaatjes op karton plakken en uitknippen.

¨ Tekstboekje
Bij de prenten gebruikte men een piepklein tekstboekje: De Séraphin der kinderen. Handleiding en tooneelstukjes tot het vertoonen van Chineesche Schimmen. Het is een bewerking van Le Théâtre des ombres Chinoises nouveau Séraphin des enfants. Recueil de jolies pièces amusantes et faciles à monter. Illustrées de gravures représentant les principales scènes par Guignollet. Een aardig detail is de naam van de auteur, die mogelijk geïnspireerd is op de naam van de hoofdpersoon uit het Franse poppentheater: Guignol!

¨ Spelen
De serie omvat de volgende spelen: 1. Schepen, booten, gondels en visschen. 2. Zoogdieren. 3. Uitventers, enz. 4. Figuren voor verscheiden tooneelen, en De gebroken brug. 5. Het verwarde huishouden, en De ingebeelde zieke. 6. De toovenaar. 7. De pronkzieke boerin, en Mevrouw de barones. 8. Groot Karnaval van Venetië. 9. Rijtuigen, enz.

¨ De gebroken brug
Plaat 4: Het spel dat Séraphin tot ver buiten de grenzen van Frankrijk beroemd maakte, was Le pont cassé. Het liedje dat erin voorkomt, kennen we als Alle eendjes zwemmen in het water, falderalderire ... Op de onderste helft van de plaat zijn de figuren vóór het spel afgedrukt. De bogen van de brug worden links en rechts achter het scherm geplaatst. Het spel begint met het voorbijvaren van de kleine boot. Doordat de bemanning kleiner is afgebeeld, is het net of de boten in de verte voorbijvaren. Het geeft een perspectivisch effect. Aardig om te zien is hoe de bruggenmaker en de schipper beweeglijk werden gemaakt. Let maar eens op de armen met de houweel en het heupgewricht van de schipper! De figuren boven aan de prent hebben niets met dit spel te maken. Het zijn commedia dell'arte-figuren.

¨ Vuurwerktheater
Onze negentiende-eeuwse voorouders kenden een aardig winteravondvermaak. Wie iets meer wil proeven van het plezier dat zij hadden bij de vertoning van het Chinees vuurwerktheater, zal een kaars moeten ontsteken. In de zacht vervagende en weer oplevende schaduwbeelden - door het flakkeren van de vlam - schuilt het geheim van de mysterieuze Chinese schimmen, de ombres chinoises.

Een prachtige doos met ombres chinoises ziet u in de Poesjenellenkelder van het Poppenspe(e)lmuseum. De deksel van de doos is fraai versierd; links en rechts zien we twee theateropeningen met een fragment uit een voorstelling. Aan de binnenzijde is te lezen: ombres chinoises á grand effet. Conseils pratiques et description. De gebruiksaanwijzing geeft praktische tips voor het gebruik. Het zich los in de doos bevindende theaterfront is rijk gedecoreerd. Aan de bovenkant van de toneelopening, het rideau-fries, zijn in het midden drie toneelmaskers afgebeeld. Onder de toneelopening zit een orkest te spelen. Het succes van de vertoning met de illuminatieprenten werd voor een groot deel bepaald door de werking van een door twee spillen bewogen strook papier, voorzien van helder gekleurde zigzagbanen. Door aan een van de zwengels te draaien die zich links van de theateropening bevinden, krijgen de toeschouwers de wonderbaarlijkste effecten te zien. Ben je aan het eind van de rol en wil je nog meer genieten, dan neem je de andere zwengel en draai je in tegenovergestelde richting.

¨ Chassinetten
Tussen de verticaal bewogen rol papier en de theateropening werden chassinetten geschoven. (Dat zijn houten ramen, bespannen met papier waarop taferelen zijn afgebeeld.) Op de chassinetten zijn romantische en spannende gebeurtenissen afgebeeld: een dansende zigeunerin, de verlichte Eiffeltoren, een zeeslag, de tsaar in Frankrijk en een brandend gebouw. Veelvuldig zijn er in de chassinetten kleine ronde of stervormige gaatjes geponst om zuilen, poorten en andere taferelen te omlijsten. Maar vooral om sterren of illuminatie te suggereren. Achter de papierrol - en dus ook achter het chassinet - werd een lichtbron geplaatst. Door de rol papier langs de chassinetten te draaien was het net alsof een fontein (door de zigzagbanen en de gaatjes in het tafereel) echt ging spuiten en de lichtjes op de kermis aan en uit gingen. Er waren rollen in de handel met diverse motieven en figuren. Een carnavalsoptocht bijvoorbeeld. In dit laatste geval was het uiteraard niet nodig een chassinet voor de afbeeldingen te plaatsen. De af te rollen strook papier toverde de feestgangers te voorschijn.

¨ Handschaduwbeelden
Aan het eind van de achttiende eeuw verschenen er in diverse landen werken waarin de kunst van de levende handschaduwbeelden werd verklaard. Sommige zijn zeer uitvoerig, andere zijn klein en bedoeld voor kinderen. U zult het weleens geprobeerd hebben: door de vingers in allerlei standen te houden is het mogelijk, met of zonder hulpmiddelen, de meest uiteenlopende figuren in silhouet te voorschijn te toveren. In de negentiende en in het begin van de twintigste eeuw brachten onze ooms en tantes gedurende de lange winteravonden heel wat genoeglijke uurtjes door met deze vermakelijke handgymnastiek.

Poppenspe(e)lmuseum. Kerkweg 38, 8193 KL  Vorchten NL  ( +31(0)578 - 63 13 29